Żelazo w diecie i suplementach — kiedy zachować ostrożność?

Żelazo jest składnikiem hemoglobiny — białka, które transportuje tlen z płuc do tkanek. Uczestniczy też w pracy enzymów i w funkcjonowaniu układu odpornościowego. Oświadczenia dopuszczone w UE mówią, że żelazo pomaga w prawidłowym transporcie tlenu, tworzeniu czerwonych krwinek i hemoglobiny, prawidłowym metabolizmie energetycznym oraz w zmniejszeniu uczucia zmęczenia.

Stąd bierze się typowy obraz niedoboru: zmęczenie nieproporcjonalne do wysiłku, bladość, duszność przy niewielkim obciążeniu, kołatanie serca, zimne dłonie i stopy, wypadanie włosów, łamliwość paznokci, trudności z koncentracją.

Organizm broni stężenia hemoglobiny do końca, sięgając po zapasy. Dlatego morfologia bywa jeszcze prawidłowa, gdy zapasy żelaza są już wyczerpane. Stan magazynów pokazuje ferrytyna — i to ona jest zwykle badaniem rozstrzygającym.

Uwaga interpretacyjna: ferrytyna jest jednocześnie białkiem ostrej fazy, więc w stanie zapalnym może być fałszywie podwyższona. Dlatego wyniki ocenia lekarz, często razem z CRP.

Żelazo z produktów zwierzęcych (hemowe) przyswaja się dobrze niezależnie od reszty posiłku. Żelazo roślinne (niehemowe) wymaga pomocy — i tu drobne nawyki robią realną różnicę.

• Dodaj witaminę C. Papryka, natka, kiszonki, porzeczki, sok z cytryny do sałatki.
• Odsuń kawę i herbatę o godzinę od posiłku — taniny wyraźnie ograniczają wchłanianie.
• Nie łącz z nabiałem w tym samym posiłku — wapń konkuruje z żelazem.
• Namaczaj strączki i wybieraj pieczywo na zakwasie — ogranicza to zawartość fitynianów.
• Nawet niewielki dodatek mięsa poprawia przyswajanie żelaza z roślin.

Suplementację żelaza wdraża się po badaniu i na zalecenie lekarza, który określa dawkę, formę i czas trwania. To nie jest preparat do brania profilaktycznie.

• Zwykle na czczo lub z witaminą C; przy złej tolerancji lekarz może zalecić przyjmowanie z posiłkiem.
• Odstęp od nabiału, kawy, herbaty, preparatów wapnia i leków zobojętniających.
• Ciemne zabarwienie stolca jest normalne i nie oznacza krwawienia.
• Zaparcia i dolegliwości żołądkowe są częste — pomaga zmiana formy preparatu lub dawkowanie co drugi dzień, jeśli lekarz tak zaleci.
• Uzupełnienie zapasów trwa miesiące. Morfologia poprawia się wcześniej niż ferrytyna.
• Moment zakończenia i badania kontrolne ustala lekarz.

Niedobór żelaza u mężczyzny lub u kobiety po menopauzie zawsze wymaga ustalenia przyczyny — w tych grupach najczęściej stoi za nim utrata krwi z przewodu pokarmowego. To samo dotyczy sytuacji, gdy niedobór nawraca mimo leczenia.

Pilnej konsultacji wymagają: czarne lub smoliste stolce, krew w stolcu, bardzo obfite miesiączki, niezamierzona utrata masy ciała, omdlenia i duszność przy niewielkim wysiłku.